Ortofon SPU GTX E Moving Coil element

We zijn bij Audio Creative al heel wat jaren enthousiast gebruiker van diverse Ortofon SPU MC (Moving Coil) elementen. Toch ben ik wel een beetje verrast door de release van de twee nieuwe telgen in het programma: De GTX S (ronde naald) en de GTX E (elliptische naald. Met ingebouwde step-up transformators!

De bij een ‘low output’ MC element broodnodige step-up transformators (heel groot woord in deze context) zijn namelijk in de bekende SPU headshell ingebouwd. Dat maakt het gebruik ineens een stuk gemakkelijker. Beide nieuwe elementen kunnen daarmee direct op de MM (Moving Magnet) ingang van de versterker worden aangesloten. Laten we er maar eens mee aan de slag gaan.

Geschiedenis

Het eerste SPU element is al in 1958 door het Deense Ortofon op de markt gezet. SPU staat voor ‘Stereo Pick Up’. Stereo vinyl, toen nog gewoon LP’s of langspeelplaten genoemd, wordt in die dagen vlot populairder, met de klassieke muziekalbums voorop. Met de komst van de FM radio gaan radiostations steeds meer over op 2-kanaalsweergave. Ook de consumenten weten de Ortofon SPU elementen te waarderen. Met name in Japan worden de SPU’s tot op de dag van vandaag veel gebruikt en hoog gewaardeerd.

Wisseling van de wacht

Rond 1970 worden de ultra lichtgewicht MD/ MM elementen, met een steeds hogere cantilever beweeglijkheid, de zogenaamde compliantie, snel populair. Shure V15 II en III, ADC XLM en VLM, Empire,  Ortofon en vele anderen. Dat vraagt om ultralichte toonarmen. Zoals vaker het geval wordt met een nieuwe rage het oude vertrouwde snel overboord gekiept. Waarom zou je een LP aftasten met een naalddruk van 4 gram als het ook met 0,8 – 1 gram kan? De marketing deed de rest.

(Bijna) iedereen gaat vanaf begin jaren 70 van de vorige eeuw aan de lichtgewichten. Nee, ik ben geen uitzondering en het heeft me ook wel een paar afgebroken cantilevers gekost... Dat deze elementjes bij iedere hobbel of zelfs stofjes in de groef al uit het juiste spoor worden getild moet nog indalen… Ik zeg bewust ‘bijna iedereen’, want in het verre oosten blijven meer muziekliefhebbers trouw aan de MC elementen. En met een goede reden…

Dieptepunt

Hoge compliante vlieggewicht elementen hebben uiteraard niet alleen voordelen. Ik noemde al de overgevoeligheid voor stofjes op het vinyl. Je moet je plaat wel heel erg schoon houden om de muziek zonder al te veel bijgeluiden uit de groef te halen. En platenwassers zijn in de seventies nog zeldzaam.

Lekker als je op een platenbeurs het album weet te verschalken waar je al lang naar hebt gezocht en de vorige eigenaar was een Lenco Clean gebruiker.

Nu zouden we een dergelijk vinyalbum een ferme wasbeurt geven, toen waren bijvoorbeeld de Keith Monks platenwassers erg kostbare apparaten. Ik liet mijn kraakplaten wel eens wassen bij een platenuitleen voor een paar gulden, inclusief nieuwe binnenhoes.

Hoe doen ze dat toch?

Wat me al vanaf mijn prille singles- en LP-jaren opvalt is dat de plaatjes die bij de radio gedraaid worden veel minder kraakjes en tikjes hadden dan die van mij, op mijn platenspeler. Ook bij de met de krantenwijk bij elkaar gespaarde Dual 1214 was het af, wel afhankelijk van de kwaliteit van de persing, en toe een spekbakkerij onder de muziek.

Pas veel later wordt het duidelijk: Bij de radiostations gebruiken ze EMT en Garrard draaitafels, uitgerust met stevige poken (toonarmen) met ‘zware’ elementen zoals de SPU, EMT of Denon DL-103, die veel minder bijgeluiden uit de groef onder de muziek laten horen!

Of iets geheel anders: waarom is het Denon DL-103 element, ook al in 1963 op de markt gekomen, nog steeds zo populair? Niet toevallig ook voor gebruik bij radiostations ontwikkeld.

Exit vlieggewichten

En ja hoor, rond 1980 komen de MC elementen weer in de belangstelling. Dynavector komt in 1978 met het destijds heel hartelijk ontvangen high output X10 MC element en is nog steeds op de markt in de mk.5 versie. 

Ortofon zet een jaar later de elementenwereld op zijn kop met de komst van een drietal MC elementen. Waarvan de MC20 inmiddels legendarisch is. Het was ook mijn startpunt van het gebruik van een MC element, met de roemruchte ronde STM-72 step-up trafo erbij.

Back to the Future

Nog veel later,  zowel Marco als ik zijn inmiddels pur sang SPU liefhebber, genieten we dagelijks van ons vinyl zonder storende bijproducten of het album moet al een zwaar leven achter de rug hebben bij een vorige eigenaar(es). Of het moet een slechte persing zijn. Hoor ik daar 'CZ'? Die maken er inderdaad regelmatig een potje van. 

In één van de twee GrooveMasters op onze Garrard 301 en 401 spelers is meestal wel een SPU gemonteerd. Hier weet de SPU zich echt te onderscheiden.

Inmiddels zijn de ultra lichtgewicht elementjes met hun zenuwachtig beweeglijke cantilevers en met een ‘ingebouwd vergrootglas’ voor ‘clicks en pops’ zeldzaam geworden.

Voor je het mocht denken: ik heb helemaal niets tegen MM elementen. We hebben hiervan aardig wat exemplaren in huis. Ik heb daarvan afgelopen tijd ook ware juweeltjes van in de GrooveMaster toonarm gehad. Maar een MM element dat zo stil in de groef is dan de SPU? Die moet ik nog tegenkomen.

Een andere echte kampioen 'muziek en niks anders' zijn de elementen van DS Audio. Niet toevallig ook een enorme favoriet van ons... Je ziet niet voor niets vaak foto's van onze draaitafels met zowel een SPU als een DS Audio DS003 in de beide toonarmen.

In tegenstelling tot de vlieggewichten uit de jaren 70 van de vorige eeuw heeft bijna geen van de moderne MM elementen meer wat van doen met die schier onwerkbare zenuwdingen met hun wiebelende hoge cantilever compliantie. Sterker nog: de compliantie van een groot deel van de hedendaagse MM generatie is vaak juist aan de lage kant. En de naaldruk die nodig is ligt veelal rond (een veel prettiger) 2 gram. MM elementen kunnen fantastisch presteren. Maar daarover later meer.

Ortofon SPU GTX E

Het element ziet er aan de buitenkant niet anders uit dan de al jaren gangbare SPU elementen. Het grootste verschil is dat het 10 gram zwaarder is dan zijn #1E broer, dat identiek is, echter zonder ingebouwde step-up. Dat is een knap staaltje.

Want na inbouw van de GTX E in de GrooveMaster 4 hoeft alleen het contragewicht een halve cm verder uitgedraaid te worden. Met de RotaryLift wordt de gewenste hoogte ingedraaid. Door de vlakke onderkant van de SPU is het een fluitje van een cent om deze parallel aan de LP te zetten.

Aansluiten

De kabel wordt op de (MM) ingang van de PhonoDude aangesloten, in dit geval met een erg mooie In-Akustik Ref NF-1205 phonokabel. Meteen valt al op dat de GTX E bromarm is. Ook overdreven verder opendraaien van de volumeregelaar laat heel weinig stoorgeluiden horen.

Bij een externe MC step-up transformator moet er toch altijd wat geschoven worden om de brom zo laag mogelijk te krijgen. Het zijn toch erg kleine uitgangssignaaltjes, 0,2 – 0,3 mV,  waar we mee werken. De ingebouwde step-up transformeert dit signaal direct aan de uitgang van het element naar 4 mV.

Luisteren

Nou, hier kan ik kort over zijn: De GTX E is een volbloed SPU met alle DNA dat we van deze klassieker gewend zijn. De Lundahl step-ups doen hun nobele werk met verve. Het is alles behalve een budget oplossing. De meerprijs van 400 euro ten opzichte van de standaard SPU #1E toont dit ook wel aan. Er is voor kwaliteit gekozen.

Kan het nog beter?

Jawel, maar dat heeft een prijs… Het element in de GTX E is identiek aan de SPU #1E. En dat is toevallig een van mijn favoriete SPU’s. Deze #1E in de arm gemonteerd en aangesloten op de prachtige Quadratic MC1 step-up transformator laat een (nog) verdere toename van ruimte, lucht en transparantie horen.

Maar dat doet niks af aan de kwaliteiten die de GTX E in huis heeft. Daarvan is het niveau al zo hoog dat ik er met alle plezier van de wereld en spinnend tevreden mee naar mijn vinyl te luister.

Ik kan niets anders zeggen dan dat ik onder de indruk van van de Ortofon SPU GTX E!

Reparatie

Een punt waarover ik me vooraf toch een beetje zorgen maakte: wat gebeurt er als de naald aan zijn levenseinde komt? Of (oeps!) defect gaat met een ongelukje? De headshell en de ingebouwde trafo’tjes kunnen een heel lang leven mee, in tegenstelling tot een platenspeler element. Dat afhankelijk van hoe intensief het wordt gebruikt toch een keer aan een nieuwe naald zal moeten. Daarvoor heeft Ortofon een reparatieservice. Het element kan via de dealer worden opgestuurd voor service.

Zoals op de foto’s is te zien is de montage van het element en de trafo’s heel slim, en bovenal erg netjes gedaan. Het element kan simpel gedemonteerd worden. Er kan dus ook vlot een nieuw SPU element (een naakte versie zonder headshell) worden gemonteerd, mocht daar de voorkeur naar uitgaan. Dit is niet moeilijker dan het vervangen van een regulier element tegen een andere in een ‘gewone’ headshell.

Epiloog

Het is een sterke zet van Ortofon. Een setje hoge kwaliteit step-up trafo’s inbouwen direct bij het element in de headshell. Dit is toch vaak een struikelblok bij de aanschaf van een MC element met een zo lage uitgangsspanning als de SPU.

Nu wordt de uitgangsspanning van het element meteen naar pakweg 4 mV getransformeerd om direct naar de MM ingang van de versterker te kunnen gaan. Het scheelt een kostbare separate step-up transformator plus een extra interlink kabel. Wat niet alleen uit kostenoogpunt een sterke zet is, ook kwalitatief gezien is dit een fraaie oplossing.

De combi Ortofon/ Lundahl klinkt zoals ik van een SPU ben gewend: gemakkelijk, volbloedig, ruimtelijk, bromarm en stil in de groef. Ofwel: de Ortofon SPU GTX E is klasbakje. Een hele mooie aanvulling op het al zo rijke SPU programma van de fabrikant. Wat een juweeltjes blijven deze klassiekers toch!

Er rest me niks anders dan de Ortofon GTX elementen zeer warm aan te bevelen als je er een passende toonarm, met SME koppeling, voor op je platenspeler hebt. Een regelrechte topper!

Ortofon import: HNNY

Ortofon GTX S: 1099,00 euro
Ortofon GTX E: 1199,00 euro